Ο όρος “ναρκισσισμός” αναφέρεται σε άτομα που έχουν αυξημένη ανάγκη για θετική αναγνώριση και επιβεβαίωση από τους άλλους, προκειμένου να διατηρήσουν την αυτοεκτίμησή τους. Σε κάποιο βαθμό, όλοι έχουμε κάποια ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, καθώς συχνά επηρεαζόμαστε ψυχολογικά από την εξωτερική επιβράβευση και αναγνώριση που λαμβάνουμε.

Ο όρος “παθολογικός ναρκισσισμός” αναφέρεται σε περιπτώσεις όπου ο ναρκισσισμός έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχολογία και στις σχέσεις του ατόμου. Όταν ένα άτομο με παθολογικό ναρκισσισμό δεν λαμβάνει την αναγνώριση και τον θαυμασμό που επιθυμεί, τότε αισθάνεται τραυματισμένο και η περηφάνειά του πληγώνεται.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο παθολογικός ναρκισσισμός αναφέρεται σε έναν ψυχολογικό διαταραχή και διαφέρει από τον φυσιολογικό ναρκισσισμό που απλά αποτελεί ένα συνηθισμένο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης.

Απαιτεί δε, την αναγνώριση της ανωτερότητας του, χωρίς αναγκαστικά να έχει κατορθώσει τα ανάλογα επιτεύγματα. Αρκετά συχνά παγιδεύεται στην τελειοθηρία και, εάν αποτύχει σε κάτι, δεν δέχεται ότι είναι δικό του λάθος, αφού ο ίδιος δεν κάνει λάθη, όπως οι άλλοι.

Η απαίτηση για τελειότητα εκφράζεται και με τη διαρκή κριτική στον εαυτό του ή στους άλλους. Συχνά σχετίζεται με άτομα χαμηλής αυτοεκτίμησης, προκειμένου να γίνονται αντικείμενα θαυμασμού και με άτομα, από τα οποία έχει να κερδίσει κάτι.

Οι νάρκισσοι συνεχώς αναφέρονται στις επιτυχίες και τα ταλέντα τους, τα οποία συχνά υπερβάλλουν, με σκοπό να προσελκύσουν την προσοχή και τον θαυμασμό των άλλων.

Ο ναρκισσισμός απαιτεί την αναγνώριση της ανωτερότητας του ατόμου, ακόμα κι αν δεν έχει πραγματοποιήσει τα ανάλογα επιτεύγματα. Συχνά παγιδεύεται στην εμμονή με την τελειότητα και, αν αποτύχει σε κάτι, δεν αποδέχεται ότι φέρει κάποια ευθύνη, καθώς θεωρεί ότι είναι ανώτερος και δεν κάνει λάθη όπως οι άλλοι.

Η αναζήτηση της τελειότητας εκφράζεται επίσης μέσω συνεχούς αυτοκριτικής προς τον εαυτό ή προς τους άλλους. Συχνά αυτό σχετίζεται με άτομα που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση και επιδιώκουν να αποκτήσουν θαυμασμό από τους άλλους ή να κερδίσουν κάτι από αυτούς.

Όταν αναφερόμαστε στον ναρκισσισμό, εννοούμε την αγάπη που στρέφεται προς την εικόνα του εαυτού μας και αφορά τις ενέργειες που καταβάλλουμε για να επιτύχουμε ικανοποίηση από τις σεξουαλικές μας επιθυμίες, προσανατολισμένες προς τον ίδιο μας τον εαυτό.

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, ο παθολογικός ναρκισσισμός έχει ορισμένες ρίζες. Ο Φρόυντ (1914) υποστηρίζει ότι ο έντονος εγωισμός λειτουργεί ως μια προστατευτική μέθοδος για να αποφευχθούν οι παθήσεις. Ωστόσο, για να προληφθεί η ασθένεια και η αποσταθεροποίηση, ο ίδιος πρέπει να μάθει να αγαπά και να εκδηλώνει αγάπη. Εάν, λόγω απογοήτευσης από αποτυχημένες επενδύσεις και προσδοκίες, αδυνατεί να αγαπήσει, τότε αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ασθένεια και δυσλειτουργία.

Απλοποιημένα, όταν ένα παιδί αφιερώνει συναισθηματική ενέργεια στη μητέρα του αλλά δεν λαμβάνει την αγάπη που χρειάζεται από εκείνη, μπορεί να αποσύρει την αγάπη που επένδυσε και να την εστιάσει στον εαυτό του, δημιουργώντας έναν ναρκισσιστικό χαρακτήρα.

Με παρόμοιο τρόπο, στην ενήλικη ζωή, ο χωρισμός από τον σύντροφο μπορεί να καταλήξει στην αίσθηση ότι δεν ανταμείβεται η αγάπη που έχει επενδύσει συναισθηματικά, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί μια ναρκισσιστική τάση.

Συνοψίζοντας, ο Φρόυντ υποστηρίζει ότι η ικανότητα να αγαπά και να εκδηλώνει κανείς αγάπη αποτελεί ένα σημαντικό στοιχείο για την ψυχική υγεία, ενώ η έλλειψη αυτής της ικανότητας μπορεί να οδηγήσει σε παθολογικό ναρκισσισμό και ασθένεια.

Σύμφωνα με τον Winiccott (1960), μια άλλη περίπτωση δημιουργίας ναρκισσιστικής δομής είναι η έννοια του “ψευδούς εαυτού”. Σε αυτήν την περίπτωση, ο άνθρωπος με ναρκισσιστικές τάσεις έχει αναπτύξει την άποψη ότι είναι ιδιαίτερα σημαντικός για τους γονείς του, όχι για το πραγματικό του πρόσωπο, αλλά για τον ρόλο που ανέλαβε να παίξει.

Αυτό οδηγεί το άτομο να αισθάνεται ότι αν εκφράσει τις πραγματικές του επιθυμίες και συναισθήματα, ειδικά τα αρνητικά όπως ο εγωισμός και η εχθρότητα, θα απορριφθεί και θα υποστεί εξευτελισμός. Έτσι, μαθαίνει να εκφράζει έναν “ψευδή εαυτό”, τον οποίο έχει μάθει ότι είναι αποδεκτός από τις προηγούμενες εμπειρίες του.

Ο Kohut χρησιμοποίησε τον όρο “μεγαλειώδης εαυτός” για να περιγράψει την αίσθηση μεγαλοπρέπειας που έχει ένα ναρκισσιστικό άτομο, και πρότεινε ότι η ναρκισσιστική ψυχοπαθολογία είναι αποτέλεσμα της έλλειψης ενσυναίσθησης από τους γονείς κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης του παιδιού.

Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ματιά αποκαλύπτει την ευάλωτη πλευρά του ναρκισσού. Ο “βασιλιάς είναι γυμνός”. Τα άτομα με ναρκισσιστικές τάσεις συχνά αισθάνονται αόριστα ότι όλοι επιδιώκουν να τους απατήσουν. Αισθάνονται άδειοι και μη ολοκληρωμένοι και συχνά βιώνουν αίσθημα ντροπής, ανωτερότητας και ζήλιας.

Αντίθετα, τα άτομα με ναρκισσιστικές τάσεις σπάνια αισθάνονται ενοχές για τις πράξεις τους. Για να αντισταθμίσουν αυτά τα συναισθήματα, αναπτύσσουν την πεποίθηση ότι έχουν πάντα δίκιο, νιώθουν υπεροχή, έχουν ματαιοδοξία και περιφρονούν τους άλλους.

Επιπλέον, δυσκολεύονται να εκφράσουν είτε μεταμέλεια είτε ευγνωμοσύνη, διότι η μεταμέλεια απαιτεί να παραδεχθούν μια προσωπική αδυναμία, ενώ η ευγνωμοσύνη απαιτεί να αναγνωρίσουν την ανάγκη βοήθειας από ένα άλλο άτομο.

Τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή αντιλαμβάνονται σε μεγάλο βαθμό την ευθραυστότητα της ψυχολογίας τους όταν αντιμετωπίζουν απόρριψη ή κριτική. Φοβούνται ότι θα υποχωρήσουν, θα χάσουν την αυτοεκτίμησή τους ή ακόμα και τη συνοχή του εαυτού τους, και ότι θα υποστούν ψυχική κατάρρευση. Αισθάνονται ότι η ταυτότητά τους είναι πολύ εύθραυστη για να αντέξει σε έντονες πιέσεις.

Επιπλέον, είναι επιρρεπείς σε καταθλιπτικές διαταραχές, ιδίως όταν το ναρκισσιστικό πρόσωπό τους απορρίπτεται και δεν λαμβάνουν την επιβεβαίωση που χρειάζονται. Κάθε φορά που το εικονιζόμενο μοντέλο του εαυτού τους απορρίπτεται ή υποστηρίζεται από τραυματικές εμπειρίες ναρκισσισμού, αντιμετωπίζουν έντονη ανησυχία για την αποσπασμένη ύπαρξή τους.

Δυστυχώς, οι άνθρωποι με ναρκισσιστική προσωπικότητα συνήθως αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες στην θεραπεία τους, καθώς δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν την ευαλωτότητά τους και την ανάγκη για βοήθεια.

Ωστόσο, η κύρια πρόκληση είναι να βρουν τρόπους για να αναπτύξουν τουλάχιστον μια βασική ενσυναίσθηση.

Μέσω ανάλυσης και αντιμετώπισης του ναρκισσισμού, μπορούμε να φτάσουμε σε βαθιές αλήθειες που αφορούν τον τρόπο που ο άνθρωπος αλληλεπιδρά με αγαπημένα αντικείμενα, τον “σημαντικό άλλο” και την κοινωνία συνολικά.